Nhiễm ký sinh trùng là căn bệnh âm thầm, do các loài ký sinh trùng xâm nhập vào cơ thể người. Chúng có thể “chung sống hòa thuận” trong cơ thể người nhiều năm liền để sinh sôi, nảy nở và hút dinh dưỡng, máu từ cơ thể vật chủ. Người bệnh có thể vô tình phát hiện khi đi khám sức khỏe tổng quát hay khám bệnh thông thường có thực hiện các chỉ định xét nghiệm, chụp chiếu.

Bạn đang xem: Bệnh ký sinh trùng là gì


Nhiễm ký sinh trùng là gì?

Nhiễm ký sinh trùng là bệnh lý phổ biến thường gặp ở quốc gia có khí hậu nhiệt đới, cận nhiệt đới do các loại giun, sán, bọ chét, chí, ve, rận… sống ký sinh ở người thông qua các đường lây nhiễm như lây qua đất, qua da, đường tiêu hóa, từ động vật sang người…

Khi ký sinh trùng xâm nhập vào cơ thể người, chúng hút máu hoặc chất dinh dưỡng của con người để sinh sôi, phát triển, gây ra nhiều tác hại cho cơ thể như tổn thương gan, não, phổi, thận, suy dinh dưỡng, thiếu máu… nếu không phát hiện, điều trị kịp thời. (1)

Việt Nam là một nước thuộc vùng nhiệt đới, có điều kiện khí hậu và tập quán sinh hoạt thuận lợi cho sự phát triển của ký sinh trùng như nhiễm giun, sán, sốt rét,…

Con đường lây truyền của các loài ký sinh trùng

Ký sinh trùng có thể lây truyền qua nhiều đường khác nhau như: tiêu hóa, bề mặt da, lây qua máu, động vật, côn trùng…

Nhiễm ký sinh trùng theo đường tiêu hóa: Ký sinh trùng có thể có mặt trong thực phẩm hoặc nguồn nước, khi chúng ta ăn thực phẩm chưa nấu chín, nước uống chưa nấu sôi. Nhiễm ký sinh trùng đường tiêu hóa sẽ có một số biểu hiện như: tiêu chảy, buồn nôn, đau bụng, đầy hơi… Nhiễm ký sinh trùng khi tiếp xúc bề mặt da: Một số loài ký sinh trùng tấn công vào cơ thể chúng ta thông qua tiếp xúc bề mặt da như bọ chét, chí, rận, ve…

*

Lây qua động, thực vật: Nhiều loài ký sinh sống trên động vật như giun đũa của chó, mèo, khi chúng ta ôm hôn, vuốt ve, tiếp xúc với động vật, vô tình sẽ nhiễm bệnh. Du lịch: Một số ký sinh trùng chỉ phát triển đặc trưng ở một số quốc gia, khu vực khí hậu thuận lợi. Khi chúng ta đi du lịch, tham quan các địa điểm này có thể nhiễm ký sinh trùng, ví dụ ở châu Phi có loại giun tròn Dracunculus medinensis mà Việt Nam không có.

Dấu hiệu nhiễm ký sinh trùng ở người

Nhiễm ký sinh trùng có thể âm thầm, hoặc có dấu hiệu cảnh báo nhưng dễ trùng lặp với rất nhiều bệnh lý thường gặp. Ngoài ra, bệnh nhiễm ký sinh trùng do đa dạng chủng loại nên cũng có những biểu hiện khác nhau. Tuy nhiên, người nhiễm ký sinh trùng có thể có những biểu hiện dưới đây:

Sốt kéo dài

Nhiễm ký sinh trùng thường có dấu hiệu sốt kéo dài, có thể sốt cao kèm cơ thể rét run hoặc có thể sốt trong thời gian ngắn rồi cắt cơn. Đôi khi sốt kèm đau bụng, tiêu chảy, chán ăn.

Rối loạn tiêu hóa

Rối loạn tiêu hóa hoặc có các biểu hiện tiêu chảy, đầy hơi, chướng bụng là dấu hiệu thường gặp ở người nhiễm ký sinh trùng đường tiêu hóa, nhưng rất dễ nhầm lẫn với các bệnh đường ruột khác. Chất thải ký sinh trùng có thể gây táo bón, đầy hơi, buồn nôn cho người nhiễm bệnh.

Biểu hiện ngứa hoặc nổi mề đay

Bệnh ký sinh trùng ở người sẽ gây ra một số vấn đề trên da như phát ban đỏ, chàm, dị ứng. Ngoài ra, các chất thải từ ký sinh trùng tích tụ trong da, lâu ngày dẫn đến sưng tấy, tổn thương da, viêm nhiễm.

Sụt cân, suy dinh dưỡng

Nhiễm ký sinh trùng gây ảnh hưởng đến hoạt động đường ruột. Cơ thể người bệnh dễ gặp triệu chứng như táo bón, chán ăn, đau bụng, tiêu chảy, ngoài ra, một số loài ký sinh trùng hút máu, dinh dưỡng từ vật chủ sẽ khiến vật chủ sụt cân, thậm chí suy dinh dưỡng.

Ngứa vùng hậu môn

Ngứa hậu môn là đặc trưng của người nhiễm giun, đặc biệt là giun kim. Người nhiễm thường bị ngứa quanh hậu môn vào ban đêm, khi giun cái đẻ trứng.

Thiếu máu

Phần lớn ký sinh trùng sau khi ký sinh vào cơ thể người sẽ hút máu, của vật chủ để duy trì sự sống, phát triển và sinh sôi. Do đó, người nhiễm ký sinh trùng không được phát hiện có thể dẫn đến tình trạng thiếu máu.

Thay đổi tính cách

Nếu nhiễm ký sinh trùng, tâm lý của người bệnh sẽ thay đổi trở nên lo lắng, bất an, thậm chí ảnh hưởng thần kinh qua các biểu hiện kém tập trung, suy giảm trí nhớ.

Nguyên nhân lây nhiễm ký sinh trùng

*
Một số ký sinh trùng thường gặp

Bệnh ký sinh trùng dễ xâm nhiễm khi có các yếu tố thuận lợi, nhất là tại các nước nhiệt đới có khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều tạo điều kiện tốt cho các loài ký sinh trùng dễ phát tán, sinh sôi. Ngoài ra, tập tục sinh hoạt cũng tạo điều kiện cho ký sinh trùng có cơ hội “tấn công” con người. (2)

Tại Việt Nam do điều kiện khí hậu và tập tục sinh hoạt của một số địa phương còn lạc hậu dễ tạo điều kiện cho các loại ký sinh trùng phát triển. Điển hình như việc lấy phân động vật bón cho cây trồng như rau, cây ăn trái chưa qua xử lý, tạo điều kiện ký sinh trùng xâm nhiễm. Ngoài ra, nhiều người không tuân thủ ăn chín, uống sôi.

Đặc biệt ký sinh trùng có thể tồn tại trong thức ăn nấu chưa chín như thịt bò, thịt heo, cá, cua, ếch hay rau sống… là nguồn mang rất nhiều mầm bệnh giun sán, đặc biệt là sán dây hay sán dải. Đáng lo ngại khi theo quan niệm của nhiều người, những thức ăn bổ dưỡng tươi sống như thịt tái, “ăn thuận tự nhiên” không qua chế biến sẽ tốt nhưng thực ra nó ẩn chứa mầm bệnh ký sinh trùng rất cao.

Biến chứng khi bị nhiễm ký sinh trùng

Bệnh do ký sinh trùng nếu như không được phát hiện và chữa trị kịp thời sẽ gây nhiều biến chứng nguy hiểm như: giun đi lạc chỗ đến cơ quan quan trọng, tắc ruột, tắc ống mật, viêm màng não, rối loạn tim mạch, viêm phổi, viêm ruột, thiếu máu, suy dinh dưỡng.

Đặc biệt, với người bệnh suy giảm miễn dịch thì hậu quả nặng nề, có thể biến chứng tử vong nếu không phát hiện, chữa trị kịp thời.

Phương pháp chẩn đoán

Ký sinh trùng xâm nhập vào cơ thể người có thể gây ra phản ứng ban đầu như sốt, ngứa. Nhưng biểu hiện nhẹ ban đầu dễ dàng bỏ qua do dễ nhầm lẫn với nhiều căn bệnh khác. Nếu ký sinh trùng chung sống “hòa thuận” với con người, thì đây là căn bệnh âm thầm, chỉ được phát hiện khi vô tình đi khám sức khỏe định kỳ.

Xét nghiệm ký sinh trùng là biện pháp được sử dụng nhiều nhất và chi phí hợp lý nhất hiện nay để giúp bác sĩ chẩn đoán chính xác nhất về loại ký sinh trùng ẩn náu, tồn tại trong cơ thể người bệnh. Từ đó bác sĩ sẽ đưa ra phương pháp điều trị phù hợp. Tùy mỗi loại ký sinh trùng khác nhau, mà có phương pháp xét nghiệm phù hợp như: xét nghiệm phân, máu, sinh học phân tử PCR, ngoài ra có thể sử dụng thêm những phương pháp hỗ trợ để xác định chuẩn xác như máy CT, MRI. (3)

Xét nghiệm phân: xét nghiệm tìm ký sinh trùng đường ruột để tìm trứng, ấu trùng, kén (bào nang), thể hoạt động của ký sinh trùng đào thải qua phân. Phương pháp này thường dùng kính hiển vi quan sát. Xét nghiệm máu: có 2 phương pháp sử dụng là xét nghiệm huyết thanh và phết máu ngoại vi. Phương pháp huyết thanh học giúp tìm kháng thể hoặc kháng nguyên của ký sinh trùng sinh ra khi cơ thể bị nhiễm ký sinh trùng. Xét nghiệm mẫu da, tóc, móng, dịch tiết: Tùy từng loại ký sinh trùng sẽ có phương pháp xét nghiệm mẫu khác nhau, như sử dụng kỹ thuật nhuộm mực, nuôi cấy mô tìm các vi nấm. Nội soi đại tràng: Nội soi đại tràng với máy móc hiện đại, camera sắc nét, chức năng phóng đại sẽ giúp phát hiện ký sinh trùng trong đường ruột. Xét nghiệm vật chủ trung gian gây bệnh: Ngoài xét nghiệm người bệnh, chúng ta có thể xét nghiệm thức ăn, nước uống, đất tìm nguồn trung gian lây bệnh. Bác sĩ cũng có thể chỉ định thực hiện một số xét nghiệm hỗ trợ chẩn đoán như xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi để kiểm tra bạch cầu ái toan trong máu tăng cao hay không, xét nghiệm men gan, tổng phân tích nước tiểu… Chẩn đoán hình ảnh bằng X- quang, MRI, CT, siêu âm: Phương pháp chẩn đoán hình ảnh bằng X-quang, MRI, CT để chẩn đoán hỗ trợ các tổn thương, biến chứng mà ký sinh trùng tấn công các cơ quan chủ chốt như tim, gan, phổi, não…

*

Điều trị nhiễm ký sinh trùng

Một số bệnh ký sinh trùng có thể điều trị tại nhà, một số có thể can thiệp điều trị tại cộng đồng. Tuy nhiên, cũng có nhiều bệnh ký sinh trùng nguy hiểm phải điều trị tại cơ sở y tế và theo phác đồ của Bộ Y tế. 

Phòng ngừa ký sinh trùng xâm nhập vào cơ thể

Để hạn chế tối đa nguy cơ lây nhiễm ký sinh trùng, con người cần thay đổi thói quen hàng ngày, tuân thủ ăn chín, uống sôi, vệ sinh tay, để chủ động phòng tránh ký sinh trùng.

Rèn luyện thói quen giữ gìn vệ sinh cá nhân

Cần cắt móng tay gọn gàng, sạch sẽ, bỏ thói quen ngậm hay mút tay, sờ tay lên vùng mắt, mũi miệng, vùng vết thương hở.  Rửa tay thường xuyên và đều đặn mỗi ngày, cần rửa tay trước khi ăn, khi chế biến thức ăn, sau khi đi vệ sinh… Dùng bộ đồ vệ sinh cá nhân riêng: bàn chải đánh răng, khăn mặt, lược chải đầu… Thực hiện ăn chín uống sôi, không nên ăn thực phẩm tươi sống chẳng hạn như gỏi cá sống, thịt tái,…

Thường xuyên vệ sinh đồ dùng cá nhân

Đồ dùng cá nhân không vệ sinh thường xuyên sẽ có nguy cơ là nơi khu trú, sinh sống của ký sinh trùng gồm: đồ chơi, quần áo, vật dụng cá nhân. Do đó, chúng ta phải vệ sinh đồ dùng, đồ chơi bằng cách tẩy rửa, khử trùng, đặc biệt là đồ chơi cho trẻ nhỏ. Trẻ hay cầm nắm, chơi đùa, cho vào miệng từ đó tạo cơ hội giun, sán xâm nhập vào cơ thể qua đường miệng. 

Ăn uống hợp vệ sinh

Người lớn cần hạn chế thói quen ăn đồ tái, sống phổ biến như: tiết canh, cá sống, các loại rau xanh…. và tránh ăn uống tại các hàng quán không đảm bảo vệ sinh.

Tẩy giun định kỳ

Tẩy giun định kỳ cho trẻ em và người lớn là cách phòng ngừa bệnh do ký sinh trùng hiệu quả. Chúng ta cũng được chuyên gia khuyến cáo cần tẩy giun định kỳ, ngoại trừ trẻ nhỏ dưới 1 tuổi và phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu thai kỳ. 

Trang bị kín khi đi khám phá những nơi hoang dã

Nhiều loài ký sinh trùng nguy hại sinh sống ở vùng khí hậu nhiệt đới, đặc biệt là vùng hoang dã, khí hậu ẩm ướt. Khi chúng ta đi du lịch đến những nơi này cần trang bị quần áo, tắm rửa, khử khuẩn sạch sẽ đồ đạc cá nhân thường xuyên, tránh nguy cơ ký sinh trùng có thể bám vào quần áo, bám trên da, vết thương hở… từ đó có cơ hội đi vào cơ thể.

*
Cảnh báo khu vực có ký sinh trùng

Giới thiệu dịch vụ xét nghiệm ký sinh trùng tại Bệnh viện Tâm Anh 

Ký sinh trùng được chẩn đoán chính xác thông qua các xét nghiệm cận lâm sàng. Các xét nghiệm có thể chỉ định để xác định người bệnh đang nhiễm loại ký sinh trùng có thể được thực hiện gồm: Xét nghiệm máu, xét nghiệm phân, kiểm tra dịch đờm, soi tế bào sừng, kiểm tra mô bệnh… Ngoài ra, người bệnh được kết hợp với các phương pháp chẩn đoán hình ảnh hiện đại khác như siêu âm, chụp X-quang, CT-Scan, MRI để có thể đưa ra chẩn đoán chính xác nhất. 

Tại BVĐK Tâm Anh, đầu tư hệ thống trang thiết bị hiện đại bậc nhất phục vụ cho xét nghiệm Vi sinh – Huyết học – Ký sinh trùng như: máy cấy máu, máy định danh – kháng sinh đồ tự động Vitek II Compact, máy nhuộm Gram, Hệ thống máy phân tích huyết học Sysmex XN 1000, máy tách chiết, hệ thống máy PCR… Để phục vụ các xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu, bệnh viện trang bị hệ thống chụp CT 768 lát cắt, Hệ thống X-Quang kỹ thuật số treo trần cao cấp GXR-52SD Ceiling System, Hệ thống chụp MRI, cùng dàn máy siêu âm đời mới.

Giun đũa, giun móc, giun tóc, sán lá phổi, sán lá gan, ấu trùng sán lợn, sán dây là những ký sinh trùng gây bệnh cho người thường gặp. Ký sinh trùng có thể xâm nhập vào cơ thể người qua thực phẩm, đất hoặc vật nuôi, gây tác hại nghiêm trọng đến sức khỏe, thậm chí là tử vong.

1. Bệnh nhiễm ký sinh trùng là gì?

Ký sinh trùng là một sinh vật sống trên hoặc trong cơ thể vật chủ. Có ba loại ký sinh trùng chính gây bệnh cho người là: động vật đơn bào nguyên sinh, giun sán và ngoại ký sinh (như vi nấm và động vật chân khớp: ghẻ, ve, bọ chét, chấy rận).

Động vật nguyên sinh là sinh vật đơn bào. Một số loài khi ở trong cơ thể người sẽ nhân lên và tăng nhanh số lượng, gây ra nhiễm trùng nặng. Ví dụ: Plasmodium (gây bệnh sốt rét), Toxoplasma gondii (gây bệnh Toxoplasma), amip Naegleria fowleri (gây viêm màng não), amip Entamoeba histolytica (gây bệnh kiết lị)...

Giun sán là sinh vật đa bào, có thể chia thành: giun hình ống và sán dẹp (sán dẹp bao gồm sán dây và sán lá). Giun sán không nhân lên trong cơ thể người, nhưng có thể tăng số lượng qua chu trình tự nhiễm (giun trưởng thành đẻ trứng, giải phóng ấu trùng tiếp tục gây bệnh cho cùng vật chủ). Một số loại giun sán phổ biến như:

- Giun hình ống: giun đũa, giun móc, giun tóc, giun kim, giun lươn…

- Sán dải: Spirometra erinacei (sán dải cá), Taenia saginata (sán dải bò), Taenia solium (sán dải lợn)…

- Sán lá: Paragonimus (sán lá phổi), Clonorchis sinensis (sán lá gan nhỏ), Fasciola gigantica (sán lá gan lớn), Fasciolopsis buski (sán lá ruột lớn).

Ký sinh trùng có thể xâm nhập vào cơ thể người qua nhiều con đường khác nhau. Động vật đơn bào và giun sán có thể lây qua nước bị ô nhiễm, thức ăn, chất thải, đất và máu. Một số có thể lây truyền qua quan hệ tình dục. Một số lây truyền qua vật mang mầm bệnh như muỗi mang ký sinh trùng sốt rét, hoặc lây nhiễm từ động vật sang người như: Toxocara canis (giun đũa chó), Toxocara cati (giun đũa mèo), giun móc chó mèo…

Nhiễm ký sinh trùng do động vật đơn bào và giun sán gây ra tỷ lệ mắc bệnh và tử vong đáng kể. Việt Nam nằm trong nhóm nước có tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng cao.

*
Ký sinh trùng giun đũa chó toxocana canis

2. Nguy hiểm do nhiễm ký sinh trùng?

Nhiễm ký sinh trùng có thể gây ra những hậu quả khôn lường nếu không được phát hiện và chẩn đoán kịp thời. Tùy vào loại ký sinh trùng và vị trí mà chúng ký sinh có thể gây ra nhiều biến chứng khác nhau. Các biến chứng nhẹ như: chậm lớn, suy dinh dưỡng, thiếu máu, hoa mắt, chóng mặt, tiêu chảy, ho sốt, mẩn ngứa… Biến chứng nặng như:

- Ký sinh trùng ở nội tạng có thể gây tổn thương gan, phổi, thận, đường tiêu hóa như: tắc ruột, viêm loét đường tiêu hóa, tắc mật, sỏi mật, viêm đường mật, áp xe gan, u gan, áp xe phổi, tràn dịch màng phổi… có thể dẫn đến tử vong. Sán lá gan Opisthorchis viverrini ký sinh ở đường mật có thể dẫn đến ung thư đường mật.

- Ký sinh trùng ở mắt có thể gây sẹo mắt, hạn chế thị lực hoặc mù lòa.

- Ký sinh trùng ở não gây chèn ép dây thần kinh, đau đầu dữ đội, co giật hoặc động kinh, liệt, nói ngọng, mù mắt, hôn mê, tỷ lệ tử vong cao.

Bệnh ký sinh trùng ở người già hoặc người bị suy giảm miễn dịch thường nặng và nguy hiểm hơn.

3. Dấu hiệu nhận biết cơ thể nhiễm ký sinh trùng

Các triệu chứng của nhiễm ký sinh trùng thường không đặc hiệu. Có một số biểu hiện phổ biến của bệnh do ký sinh trùng như:

- Cảm giác ngứa ngáy, khó chịu ngoài da;

- Dị ứng da (phát ban đỏ, nổi mề đay);

- Đau bụng, dễ bị nhầm lẫn với đau dạ dày;

- Táo bón hoặc tiêu chảy;

- Đầy hơi, khó tiêu;

- Buồn nôn, nôn;

- Chán ăn; hoặc thèm ăn, ăn nhiều hơn nhưng vẫn giảm cân;

- Xanh xao, mệt mỏi;

- Ảnh hưởng thần kinh: kém tập trung, giảm trí nhớ, lo lắng, căng thẳng;

- Mờ mắt dần dần;

- Đau đầu dữ dội;

- Co giật;

- Sốt kéo dài;

- Ngứa ngáy hậu môn;

Một số triệu chứng ở trẻ em như: chán ăn, nghiến răng khi ngủ, quấy khóc ban đêm, suy dinh dưỡng, chậm lớn, bụng đầy, ngứa hậu môn, học kém.

Bệnh ký sinh trùng không nên điều trị tại nhà mà cần đến gặp bác sĩ để được điều trị. Các xét nghiệm sẽ giúp chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây bệnh, từ đó đưa ra phương pháp điều trị phù hợp nhất.

4. Cách phòng tránh nhiễm ký sinh trùng

*
Cần lưu ý bệnh ký sinh có thể mắc phải khi nuôi thú cưng

Bệnh ký sinh trùng có thể phòng tránh được qua thói quen ăn uống và sinh hoạt hàng ngày như:

- Đảm bảo môi trường sống sạch sẽ.

- Sử dụng nguồn nước và nguyên liệu nấu ăn an toàn vệ sinh. Thực phẩm cần nấu chín kỹ, không nên ăn thực phẩm sống như tiết canh, thịt tái sống, gỏi cá, hải sản sống… Bảo quản thực phẩm đúng cách. Tránh ruồi gián đậu vào thức ăn.

- Vệ sinh cơ thể đúng cách, bao gồm rửa tay bằng xà phòng trước và sau khi ăn, sau khi đi vệ sinh hoặc sau khi chơi ngoài trời, không đưa tay dơ lên dụi mắt.

- Khi nuôi thú cưng (chó, mèo, chuột, chim…) cần lưu ý bệnh nhiễm. Nên tắm, vệ sinh sạch sẽ và phòng bệnh cho thú cưng. Sau khi ôm, chơi với vật nuôi cần vệ sinh cá nhân bằng xà phòng. Chất thải của vật nuôi cần được xử lý sạch sẽ để tránh lây nhiễm bệnh.

- Không bơi lội, đi chân trần hoặc tiếp xúc với đất ở những khu vực lưu hành ký sinh trùng.

- Phòng chống sốt rét bằng cách dùng thuốc xua đuổi côn trùng, sử dụng màn, điều hòa, xử lý nguồn nước ứ đọng.

- Thực hiện an toàn trong quan hệ tình dục để phòng tránh các loại ký sinh trùng lây truyền qua đường tình dục.

Xem thêm: Dẫu Mà Trời Còn Làm Mưa Giông

Cả người lớn và trẻ em đều cần uống thuốc tẩy giun định kỳ mỗi 6 tháng một lần. Ngoài ra, nên xét nghiệm ký sinh trùng trong máu định kỳ hoặc kiểm tra sức khỏe ngay khi có các dấu hiệu của nhiễm ký sinh trùng.